بخش اول: مبانی فکری اولیه (تلفیق اسلام و سوسیالیسم)

سازمان مجاهدین خلق در اواسط دهه ۱۳۴۰ خورشیدی با ترکیب منحصربه‌فردی از آموزه‌های اسلامی و جهان‌بینی سوسیالیستی/مارکسیستی تأسیس شد.

۱. محوریت اسلام (اسلام انقلابی) توحید: مبنای فکری اصلی، بر مبنای اسلام شیعی (و نه لزوماً فقه رسمی مرجعیت) استوار بود. این اسلام بر عدالت اجتماعی و نفی هرگونه استبداد (چه شاه چه سرمایه‌داری) تأکید داشت.

نفی مرجعیت دینی: سازمان با مراجع سنتی حوزه‌های علمیه که بر “جدایی دین از سیاست” یا “انتظار برای ظهور” تأکید داشتند، مخالفت کرده و معتقد بود که اسلام باید دین فعال سیاسی باشد.

۲. عنصر سوسیالیسم و مارکسیسم مبارزه طبقاتی: این سازمان تحت تأثیر فضای روشنفکری دهه ۶۰ میلادی، مفاهیمی مانند مبارزه طبقاتی و سوسیالیسم را پذیرفت.

توحید و طبقه: شعار اصلی آن‌ها تلفیق این دو دیدگاه بود: رسیدن به جامعه‌ی توحیدی و بدون طبقه. این ایده بیانگر تلاش برای ایجاد یک پارادایم سوم بود که نه غرب (سرمایه‌داری) باشد و نه شرق (کمونیسم مطلق)، بلکه یک اسلام سوسیالیستی باشد.

۳. ساختار سازمان‌دهی این ایدئولوژی اولیه، ساختار سازمان را بر پایه‌ی “تشکیلات ایدئولوژیک” بنا نهاد که در آن رهبری مرکزی دارای نقش هدایت‌کننده و تفسیری مطلق بر اصول بودند.

بخش دوم: تحول فکری و شکاف‌های ایدئولوژیک

مبانی اولیه در طول زمان دستخوش تغییرات بنیادین شد که به تحولات سیاسی و انشعابات بزرگ درون سازمانی منجر شد:

۱. انشعاب سال ۱۳۵۴ و روی آوردن به مارکسیسم

بزرگترین شکاف ایدئولوژیک سازمان در سال ۱۳۵۴ رخ داد. این انشعاب به دلیل اختلاف نظر بر سر دو موضوع اصلی بود:

مبارزه طبقاتی: بخشی از رهبران، تحت تأثیر شکست‌های پی‌درپی، به این نتیجه رسیدند که مارکسیسم علمی (بدون چارچوب اسلامی) تنها راه رهایی‌بخش است.

روابط رهبری: اختلافات داخلی بر سر تفسیر اصول باعث شد اکثریت اعضای باقی‌مانده (تحت رهبری رجوی) به‌تدریج بخش‌های سوسیالیستی را کم‌رنگ کرده و چارچوب اسلامی – سیاسی ستیزه جویانه خود را تقویت کنند، هرچند که ساختار دیکتاتوری‌گونه‌ی تشکیلاتی باقی ماند.

۲. ایدئولوژی پس از انقلاب و تغییر رویکرد

پس از انقلاب ۱۳۵۷ و درگیری با جمهوری اسلامی، ایدئولوژی سازمان به شدت تغییر یافت: نفی جمهوری اسلامی: آن‌ها به این نتیجه رسیدند که حکومت وقت، نماینده‌ی اسلام حقیقی نیست و اتخاذ روش های تروریستی و خشونت آمیز به منظور سرنگونی جمهوری اسلامی امری اجتناب ناپذیر و مشروع است.

ایدئولوژی ستیزه جویانه: سازمان، ایدئولوژی خود را از چارچوب فقهی رسمی جدا کرد و به سمتی رفت که “ستیزه جویی” بودن خود را در محور قرار دهد. مریم رجوی بعدها بر اهمیت نقش زنان و دموکراسی تأکید کرد، اما در عمل، این تغییرات بیشتر در سطح “ژست سیاسی بین‌المللی” بود تا ساختار داخلی. مجاهدین خلق پس از پروسه “انقلاب ایدئولوژیک” که برخاسته از ذهنیت مسعود رجوی بود نقش زنان را در قالب های تعیین شده و اجباری و تحمیلی تعریف و تمجید می کردند و اراده آزاد آنان را حتی در انتخاب سبک و شیوه پوشش نفی و انکار کردند.

بخش سوم: نقد رویکرد تروریستی و خشونت‌طلبانه

در تفسیر ایدئولوژیک نقد اصلی بر مجاهدین خلق، به‌ویژه پس از سال ۱۳۶۰، بر “تفسیر خشونت‌آمیز و تروریستی” از مبارزه استوار است که با مبانی اولیه‌ی “اسلام مترقی” در تضاد قرار گرفت.

۱. توجیه خشونت مسلحانه و ترور تفسیر “جنگ مسلحانه”: در فاز مبارزه اولیه (پیش از انقلاب)، خشونت در چارچوب جهاد علیه ظلم (نظام شاهنشاهی) تعریف می‌شد. اما پس از انقلاب، آن‌ها از این مفهوم برای توجیه تروریسم سیاسی علیه مقامات و شهروندانی که با آن‌ها مخالف بودند، استفاده کردند.

مفهوم “تصفیه حساب”: در ادبیات سازمان، اقدام علیه مخالفان داخلی (چه در زمان شاه و چه در جنگ با جمهوری اسلامی) نه به عنوان ترور، بلکه به عنوان “عملیات رزمنده برای تصفیه حساب ایدئولوژیک” تفسیر می‌شد. این تفسیر، هرگونه عمل خشونت‌آمیز هدفمند علیه افراد غیرنظامی (در دوره‌هایی) یا دولتی را مشروع می‌ساخت.

۲. نقد خشونت‌طلبی در فاز نظامی (دهه ۶۰)

عملیات فروغ جاویدان: این عملیات اوج رویکرد نظامی‌محور سازمان بود. نقد اصلی بر این عملیات از منظر ایدئولوژیک این است که رهبری سازمان با اصرار بر نظریه “پیروزی محتوم” و درک نادرست از شرایط جامعه، هزاران نیرو را به یک شکست نظامی قطعی فرستاد. این نشان می‌دهد که ایده‌آل‌های ایدئولوژیک (آرمان‌گرایی مطلق) بر واقع‌گرایی سیاسی و حفظ جان نیروها ارجحیت یافت.

نفی گفت‌وگو: اصرار بر مبارزه مسلحانه مطلق و نفی کامل هرگونه گفت‌وگو یا راه حل سیاسی با رقیب، تفسیر ایدئولوژیک آن‌ها را به سمت انزوا و خشونت سوق داد.

۳. نقد رویکرد فرقه‌مانند Cultic Approach

نقد مدرن بر مبانی فکری آن‌ها عمدتاً بر فقدان یک “مبانی فکری منعطف” متمرکز است: تحمل ناپذیری نقد: ایدئولوژی سازمان به گونه‌ای طراحی شده که “رهبری را مساوی با ایدئولوژی” می‌داند. این امر هرگونه نقد درونی را به مثابه خیانت یا جاسوسی تلقی می‌کند. این ساختار، امکان تصحیح خطاها و تطبیق با جهان مدرن را از بین می‌برد و اعضا را به مجریان کور دستورات تبدیل می‌کند.

تقابل مطلق: تفکر آن‌ها بر اساس دوگانه‌های مطلق (خیر مطلق/شر مطلق، مجاهد/مرتجع، آزادی/استبداد) استوار است. این نوع تفکر، که در تضاد با تفکر تحلیلی و گفت‌وگو محور است، به‌طور طبیعی توجیهی برای حذف فیزیکی یا سیاسی طرف مقابل (دشمن) فراهم می‌آورد.

کلام آخر:

مبانی فکری مجاهدین خلق در ابتدا تلاشی برای تلفیق اسلام با مفاهیم نوین اجتماعی بود. اما در عمل، با گذشت زمان و به‌ویژه پس از انشعاب‌ها، این تفکر به سمت “ایده‌آل‌گرایی رادیکال، ساختار بسته فرقه‌مانند و توجیه خشونت به عنوان ابزار اصلی تغییر” متمایل شد. منتقدان مجاهدین خلق معتقدند که این گرایش به خشونت، نه یک تاکتیک موقتی، بلکه ریشه در عدم پذیرش تنوع فکری و تفسیری مطلق‌گرا و فاشیستی از ایدئولوژی و مفاهیم سیاسی دارد.

آرش رضایی، کارشناس ارشد علوم سیاسی و روابط بین‌الملل

نوشته تحلیل ساختار بسته و توجیه خشونت و ترور در سازمان مجاهدین خلق اولین بار در انجمن نجات. پدیدار شد.

همه تحولات و معادلات منطقه ای در سال گذشته نشان داد که مجاهدین به مثابه یک فرقه تروریستی و خطرناک برای حتی سیاستمداران نئومحافظه کار و میلیتاریست امریکایی که سعی داشتند پس از اشغال عراق از مجاهدین چون حربه‌ای و فاکتوری برای فشار بر ایران استفاده کنند، به‌شمار می آید و برای مقامات امریکایی تاریخ مصرف دارد. در ادامه، به بررسی جامع این انتقادات، دلایل آن‌ها، و زمینه‌های سیاسی مرتبط پرداخته می‌شود.

سیاستمداران آمریکایی به‌صورت علنی و صریح از مجاهدین خلق انتقاد کرده‌اند. در زیر به چند نمونه از این افراد و دلایل انتقادشان اشاره می‌شود:

۱. رابرت هانترRobert Hunter)) سمت: سفیر پیشین آمریکا در ناتو

رابرت هانتر به صراحت مجاهدین خلق را یک گروه تروریستی توصیف کرده و معتقد است که نام این سازمان باید دوباره در فهرست گروه‌های تروریستی وزارت امور خارجه آمریکا قرار گیرد. او به سابقه فعالیت‌های خشونت‌آمیز این گروه، از جمله قتل اتباع آمریکایی در دهه ۱۹۷۰ در ایران، اشاره کرده است. هانتر این گروه را به دلیل گذشته تروریستی و عدم مشروعیت به‌عنوان یک جنبش مردمی مورد انتقاد قرار می‌دهد و حمایت برخی سیاستمداران آمریکایی از آن را نادرست می‌داند.

۲. ند پرایس (Ned Price) سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا (در دوره بایدن)

در نوامبر ۲۰۲۲ وزارت أمور خارجه آمریکا بیانیه‌ای منتشر کرد که در آن اعلام کرد سازمان مجاهدین خلق را به‌عنوان یک جنبش دموکراتیک و نماینده مردم ایران به رسمیت نمی‌شناسد. ند پرایس به‌عنوان سخنگو، این موضع را تأیید کرد و گفت که اگرچه این گروه از سال ۲۰۱۲ از فهرست سازمان‌های تروریستی خارج شده، اما واشینگتن آن را یک نیروی قابل اعتماد برای نمایندگی خواسته‌های مردم ایران نمی‌داند. دلایل این موضع سابقه همکاری مجاهدین با صدام حسین در جنگ ایران و عراق، اتهامات نقض حقوق بشر در داخل سازمان، و ماهیت فرقه‌مانند آن است که از سوی منتقدان مطرح شده است.

برخی نمایندگان کنگره امریکا و منتقدان سیاست‌های جنگ‌طلبانه افرادی مانند باربارا لی * (Barbara Lee) و دیگر اعضای جناح مترقی حزب دموکرات که به‌طور کلی با سیاست‌های مداخله‌جویانه و حمایت از گروه‌های بحث‌برانگیز مخالف‌اند. باربارا لی، رئیس فراکسیون سیاه پوستان کنگره و یکی از رؤسای مشترک فراکسیون ترقیخواه کنگره بود. این گروه از سیاستمداران معمولاً به حمایت از مجاهدین خلق توسط سیاستمداران جنگ‌طلب (مانند جان بولتون یا مایک پمپئو) انتقاد دارند. آن‌ها معتقدند که مجاهدین خلق به دلیل گذشته خشونت‌بار و عدم محبوبیت در میان مردم ایران، گزینه‌ای نامناسب برای حمایت هستند و این حمایت‌ها بیشتر به نفع سیاست‌های ضدایرانی و نه دموکراسی در ایران است. آن‌ها همچنین به پرداخت‌های مالی هنگفت مجاهدین به سیاستمداران آمریکایی برای لابی‌گری اشاره کرده و این امر را مصداق فساد سیاسی می‌دانند.

جیسون رضاییان (خبرنگار واشنگتن پست): رضاییان که تجربه زندان در ایران را داشته، در مقاله‌ای در واشنگتن پست (به فارسی و انگلیسی) از حمایت برخی سیاستمداران آمریکایی از مجاهدین خلق انتقاد کرد و آن را “وحشتناک” خواند. او تأکید کرد که این گروه در ایران پایگاه مردمی ندارد و حمایت از آن نتیجه لابی‌گری مالی است، نه یک تصمیم استراتژیک عقلانی

دلایل اصلی انتقادها سابقه خشونت و تروریسم:

مجاهدین خلق در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ اقدامات خشونت‌آمیزی انجام داد که ترور شش شهروند آمریکایی در ایران و حملاتی علیه منافع آمریکا را شامل می‌شد. این سابقه حتی پس از خروج این گروه از فهرست تروریستی آمریکا در سال ۲۰۱۲ (به دلایل سیاسی و لابی‌گری) همچنان مورد انتقاد است. منتقدان مانند هانتر استدلال می‌کنند که این تاریخچه نشان‌دهنده عدم پایبندی سازمان به اصول دموکراتیک است و حمایت از آن با سیاست‌های ضدتروریسم آمریکا تناقض دارد.

همکاری با صدام حسین:

حمایت مجاهدین از صدام در جنگ ایران و عراق (۱۹۸۰-۱۹۸۸) و مشارکت در عملیات نظامی علیه ایران، باعث شده که بسیاری از آمریکایی‌ها و ایرانی‌ها این گروه را خائن یا غیرقابل اعتماد بدانند. مجاهدین خلق از صدام حسین حمایت نظامی و اطلاعاتی دریافت کردند. این همکاری از سوی مردم ایران به‌عنوان نشانه‌ای از فرصت‌طلبی و خیانت به منافع ملی ایران تلقی می‌شود، که مشروعیت این گروه را زیر سؤال می‌برد.

ساختار فرقه‌مانند و نقض حقوق بشر:

گزارش‌های متعدد از اعضای جداشده و تحقیقات مستقل، از جمله گزارش سازمان دیده‌بان حقوق بشر، نشان می‌دهد که مجاهدین خلق ساختاری فرقه‌ مانند دارد که شامل کنترل شدید اعضا، شست‌ وشوی مغزی، و سرکوب مخالفان داخلی است. این موضوع از سوی منتقدان به‌عنوان دلیلی بر ناسازگاری این گروه با ارزش‌های دموکراتیک مطرح می‌شود.

عدم مشروعیت مردمی:

بسیاری از سیاستمداران و تحلیلگران آمریکایی از جمله مقامات وزارت أمور خارجه، معتقدند که مجاهدین خلق پایگاه مردمی قابل‌توجهی در ایران ندارند و به همین دلیل نمی‌توانند نماینده واقعی اپوزیسیون ایران باشند. این امر آن‌ها را به گزینه‌ای نامناسب برای نمایندگی اپوزیسیون ایران تبدیل می‌کند و حمایت از آن‌ها را به یک خطای استراتژیک بدل می‌سازد.

لابی‌گری مالی:

پرداخت مبالغ هنگفت به سیاستمداران آمریکایی (مانند رودی جولیانی، جان بولتون، و مایک پمپئو) برای سخنرانی و حمایت، از سوی منتقدان به‌عنوان نوعی خرید نفوذ سیاسی و تضعیف اصول اخلاقی در سیاست خارجی آمریکا مورد انتقاد قرار گرفته و به‌عنوان نشانه‌ای از عدم صداقت مجاهدین مطرح شده است.

نکته مهم:

در حالی که برخی سیاستمداران برجسته مانند مایک پمپئو، جان بولتون، و مایک پنس از حامیان سرسخت مجاهدین خلق هستند، انتقادات علنی علیه این گروه اغلب از سوی مقامات رسمی دولت (مانند وزارت أمور خارجه) یا سیاستمداران و اعضای کنگره امریکا مطرح می‌شود. این نشان‌دهنده دوگانگی در رویکرد آمریکا است: از یک سو، برخی این گروه را ابزاری علیه ایران می‌بینند، و از سوی دیگر، عده‌ای آن را غیرقابل اعتماد و نامناسب برای حمایت می‌دانند.

زمینه سیاسی انتقادها: انتقادات از مجاهدین خلق در بستر سیاسی گسترده‌تری شکل گرفته که شامل موارد زیر است: اختلافات حزبی در آمریکا: جمهوری‌خواهان جنگ‌طلب مانند بولتون و پمپئو از مجاهدین به‌عنوان ابزاری برای فشار حداکثری بر ایران حمایت می‌کنند، در حالی که دموکرات‌ها، به‌ویژه در دولت بایدن، رویکرد محتاط‌تری داشتند و ترجیح می‌دهند از گروه‌هایی با مشروعیت بیشتر حمایت کنند یا به‌ کلی از مداخله مستقیم در امور اپوزیسیون ایران خودداری کنند.

سیاست خارجی آمریکا: پس از خروج مجاهدین خلق از فهرست تروریستی در سال ۲۰۱۲ (که بیشتر نتیجه فشارهای لابی‌گری بود تا تغییر ماهیت گروه)، دولت آمریکا تلاش کرده است فاصله خود را با این سازمان حفظ کند. بیانیه‌های وزارت امور خارجه در سال‌های اخیر نشان‌دهنده تمایل به اجتناب از هرگونه ارتباط رسمی است.

رقابت با دیگر گروه‌های اپوزیسیون: برخی سیاستمداران معتقدند که حمایت از مجاهدین خلق، دیگر گروه‌های اپوزیسیون مانند طرفداران رضا پهلوی را تضعیف می‌کند. این دیدگاه در میان منتقدان دموکرات برجسته‌تر است.

پیامدهای انتقادها

انتقادات سیاستمداران آمریکایی از مجاهدین خلق تأثیرات مختلفی داشته است:

محدود شدن نفوذ مجاهدین خلق در واشنگتن: با وجود لابی‌گری گسترده، مواضع رسمی دولت آمریکا (به‌ویژه در دوره بایدن) نشان‌دهنده عدم تمایل به حمایت از این گروه است. این امر نفوذ مجاهدین خلق را در محافل تصمیم‌گیری کاهش داده است.

افزایش آگاهی عمومی: مقالات و گزارش‌هایی مانند نوشته رضاییان در واشنگتن پست به افشای ماهیت این گروه و تضعیف ادعاهای آن کمک کرده‌اند.

تقویت موضع ایران: جمهوری اسلامی از این انتقادات برای توجیه تحریم سیاستمداران حامی مجاهدین خلق (مانند پمپئو و بولتون در سال ۲۰۲۲) استفاده کرده است و آن را نشانه‌ای از دوگانگی سیاست آمریکا می‌داند.

حمایت از مجاهدین خلق یک خطای استراتژیک

انتقاد سیاستمداران آمریکایی از مجاهدین خلق نشان‌دهنده یک دوگانگی عمیق در رویکرد واشنگتن به این گروه است. از یک سو، برخی سیاستمداران آن را ابزاری مفید برای مقابله با ایران می‌بینند، اما از سوی دیگر، منتقدان آن را گروهی غیرقابل اعتماد، فاقد مشروعیت و مغایر با ارزش‌های دموکراتیک می‌دانند. دلایل اصلی انتقاد شامل سابقه خشونت‌بار، همکاری با صدام، ساختار فرقه‌ای، و فقدان پایگاه مردمی است که همگی به یک سؤال اساسی منجر می‌شود: آیا حمایت از مجاهدین خلق یک خطای استراتژیک برای آمریکا محسوب می‌شود؟ به نظر می‌رسد که انتقادات، به‌ویژه از سوی نهادهای رسمی مانند وزارت أمور خارجه، در تلاش برای حفظ اعتبار آمریکا در سیاست خارجی و اجتناب از حمایت از گروهی با سابقه اقدامات تروریستی خشن و تبهکارانه ریشه دارد که نه تنها در ایران بلکه در سطح بین‌المللی نیز بحث‌برانگیز است.

در مقابل، حامیان مجاهدین خلق اغلب انگیزه‌های کوتاه‌مدت سیاسی یا مالی را دنبال می‌کنند که با اهداف بلندمدت دموکراسی‌خواهانه در ایران هم‌راستا نیست.

در نهایت، این انتقادات احتمالاً به کاهش نفوذ مجاهدین خلق در سیاست آمریکا منجر خواهد شد، مگر اینکه این فرقه مجاهدین بتواند تغییرات اساسی در ساختار و رویکرد خود ایجاد کند امری که با توجه به تاریخچه و ماهیت فرقه ای آن بعید به نظر می‌رسد.

*باربارا لی تنها نماینده کنگره بود که پس از حملات ۱۱ سپتامبر علیه اجازه استفاده از نیروی نظامی علیه تروریست‌ها رأی داد، شناخته شده‌است. این رأی او را به قهرمانی در جنبش ضد جنگ تبدیل کرد. لی از منتقدین صریح‌الهجه جنگ عراق بوده است و از طرحی مبنی بر ایجاد وزارت صلح حمایت می‌کند. به مناسبت سی‌مین سالگرد برقراری روابط دیپلماتیک بین ارمنستان و ایالات متحده و به‌خاطر مشارکت قابل توجه در توسعه روابط ارمنستان و ایالات متحده، مدال مخیتار گش از سوی لیلیت ماکونتس، سفیر ارمنستان در واشینگتن به وی اهدا شد.

نوشته چرا مجاهدین خلق در واشنگتن دشمن پیدا کرده‌اند؟ اولین بار در انجمن نجات. پدیدار شد.

بخشی از اسناد دیپلماتیک آمریکا که توسط ویکی‌لیکس در سال ۲۰۱۰ منتشر شده در رابطه با مجاهدین خلق است. در این سند، سفیر عربستان سعودی در لندن به سوالی درباره سازمان مجاهدین خلق پاسخ داده و گفته که این سازمان در ایران به شدت منفور است و هرگونه حمایت علنی از آن می‌تواند برای عربستان سعودی پیامدهای منفی داشته باشد. این سند نشان می‌دهد که حتی کشورهایی که با ایران اختلافات سیاسی دارند، به دلیل عدم محبوبیت مجاهدین خلق در میان مردم ایران، به حمایت علنی از این سازمان تمایلی ندارند. این سند را می‌توان در آرشیو ویکی‌لیکس جست‌وجو کرد و به متن کامل آن دسترسی یافت.
این اسناد به طور کلی نشان می‌دهند که مجاهدین خلق در ایران به عنوان یک گروه خائن شناخته می‌شوند، به ویژه به دلیل همکاری‌شان با صدام حسین در طول جنگ ایران و عراق. مجاهدین خلق در آن زمان به صدام حسین پیوستند و حتی در عملیات‌های نظامی علیه ایران شرکت کردند. مجاهدین خلق اطلاعات نظامی ایران را در اختیار ارتش صدام قرار می‌دادند و در عملیات‌های نظامی علیه ایران شرکت می‌کردند این اقدام باعث شد که بسیاری از ایرانیان، این سازمان را به عنوان یک گروه خائن تلقی کنند. عملیات فروغ جاویدان؛ این عملیات که با پشتیبانی ارتش صدام و پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران انجام شد، به عنوان نمونه‌ای بارز از خیانت مجاهدین خلق در اذهان عمومی ایرانیان ثبت شده است.

ضمنا منابع متعددی از جمله کتاب‌ها، مقالات و گزارش‌های تاریخی به این موضوع پرداخته‌اند. به عنوان مثال، کتاب “?The People’s Mojahedin of Iran: A Struggle for What” نوشته یروند آبراهامیان به طور مفصل به تاریخچه و اقدامات مجاهدین خلق پرداخته است. این کتاب توضیح می‌دهد که چگونه همکاری مجاهدین خلق با صدام حسین باعث شد که این سازمان در ایران به شدت منفور شود.

موضع کشورهای غربی و سازمان‌های بین‌المللی

اگرچه مجاهدین خلق در برخی کشورهای غربی مانند ایالات متحده و اتحادیه اروپا به عنوان یک گروه سیاسی شناخته می‌شود، اما در داخل ایران این سازمان به دلیل اقدامات خشونت‌آمیز و همکاری با دشمنان ایران، به شدت منفور است. حتی در سال‌های گذشته، برخی کشورهای غربی نیز مجاهدین خلق را در فهرست سازمان‌های تروریستی قرار داده بودند.

به عنوان مثال، ایالات متحده تا سال ۲۰۱۲ این سازمان را در فهرست گروه‌های تروریستی خود قرار داده بود. گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی مانند گزارش‌های سازمان ملل و گزارش‌های عفو بین‌الملل نیز به اقدامات خشونت‌آمیز مجاهدین خلق اشاره کرده‌اند. این گزارش‌ها نشان می‌دهند که این سازمان در طول تاریخ خود از روش‌های خشونت‌آمیز برای رسیدن به اهدافش استفاده کرده است.

تحلیل‌های کارشناسان و پژوهشگران

بسیاری از کارشناسان و پژوهشگران حوزه خاورمیانه نیز به تحلیل جایگاه مجاهدین خلق در ایران پرداخته‌اند. به عنوان مثال دکتر عباس میلانی، مورخ و پژوهشگر ایرانی – آمریکایی، در کتاب‌ها و مقالات خود به این موضوع اشاره کرده است که مجاهدین خلق به دلیل همکاری با صدام حسین و اقدامات خشونت‌آمیز، در میان مردم ایران یک تشکیلات خیانتکار بشمار می‌آید.

همچنین، دکتر علی رهنما، پژوهشگر و نویسنده، در کتاب The Iranian Mojahedin به تاریخچه و اقدامات مجاهدین خلق پرداخته و توضیح می‌دهد که چگونه این سازمان از یک گروه مبارز ضد شاه به یک گروه منفور در ایران تبدیل شد.

روزهای تاریک دار و دسته رجوی

انزوای تاریخی در داخل ایران، مجاهدین خلق به عنوان یک گروه تروریستی شناخته می‌شود. دولت ایران بارها به اقدامات خشونت‌آمیز این سازمان اشاره و آن را محکوم کرده است. رسانه‌های ایرانی نیز بارها به اقدامات دار و دسته رجوی پرداخته‌اند و آن را به عنوان یک گروه تروریستی معرفی کرده‌اند. حتی کشورهایی که با ایران اختلافات سیاسی دارند، به دلیل عدم محبوبیت این سازمان در ایران، و اقدامات تروریستی و کور تمایلی به حمایت علنی از آن ندارند. سازمان‌های بین‌المللی نیز مانند سازمان ملل متحد و عفو بین‌الملل در گزارش‌های خود به اقدامات خشونت‌آمیز و نقض حقوق بشر توسط سازمان مجاهدین خلق (MEK) اشاره کرده‌اند. این گزارش‌ها به مواردی مانند استفاده از خشونت، محدودیت‌های شدید بر آزادی‌های فردی، ترورهای سیاسی، کنترل روانی و سوءرفتار با اعضای خود سازمان پرداخته‌اند. این گزارش‌ها به عنوان منابع معتبری برای درک ماهیت و روش‌های مجاهدین خلق شناخته می‌شوند؛ در ادامه، به برخی از این گزارش‌ها و جزئیات آن‌ها اشاره می‌کنم:

۱. گزارش‌های عفو بین‌الملل (Amnesty International)

عفو بین‌الملل به عنوان یکی از معتبرترین سازمان‌های دفاع از حقوق بشر، در گزارش‌های متعددی به اقدامات خشونت‌آمیز مجاهدین خلق اشاره کرده است. برخی از این گزارش‌ها عبارتند از:

الف. گزارش سال ۲۰۰۵

در گزارش سال ۲۰۰۵، عفو بین‌الملل به سوءرفتار با اعضای سازمان مجاهدین خلق در اردوگاه اشرف در عراق اشاره کرد. این گزارش به مواردی مانند محدودیت‌های شدید بر آزادی‌های فردی، کنترل روانی، و مجازات‌های سخت‌گیرانه برای اعضایی که قصد ترک سازمان را داشتند، پرداخت. – عنوان گزارش: “Iran: Human rights abuses against members of the People’s Mojahedin Organization of Iran (PMOI)” – سال انتشار: ۲۰۰۵ – موضوعات کلیدی: سوءرفتار با اعضا، کنترل روانی، محدودیت‌های شدید.

ب. گزارش سال ۲۰۱۱

در گزارش دیگری در سال ۲۰۱۱، عفو بین‌الملل به وضعیت اعضای مجاهدین خلق در اردوگاه اشرف پس از سقوط صدام حسین پرداخت. این گزارش به نگرانی‌ها درباره امنیت و حقوق بشر اعضای سازمان اشاره کرد و خواستار حمایت بین‌المللی از آن‌ها شد. – عنوان گزارش: Iraq: Human rights concerns for Camp Ashraf residents”” – سال انتشار: ۲۰۱۱ – موضوعات کلیدی: نگرانی‌های امنیتی، حقوق بشر اعضای سازمان.

۲. گزارش‌های سازمان ملل متحد (United Nations)

سازمان ملل متحد نیز در گزارش‌های خود به اقدامات خشونت‌آمیز مجاهدین خلق و وضعیت اعضای این سازمان پرداخته است. برخی از این گزارش‌ها عبارتند از:

الف. گزارش هیئت بررسی وضعیت اردوگاه اشرف (۲۰۱۱)

سازمان ملل در سال ۲۰۱۱ یک هیئت بررسی به اردوگاه اشرف اعزام کرد تا وضعیت اعضای مجاهدین خلق را بررسی کند. این هیئت در گزارش خود به مواردی مانند محدودیت‌های شدید بر آزادی‌های فردی و نگرانی‌ها درباره حقوق بشر اعضا اشاره کرد. – عنوان گزارش: “Report of the Secretary-General on the situation of Camp Ashraf” – سال انتشار: ۲۰۱۱ – موضوعات کلیدی: وضعیت حقوق بشر در اردوگاه اشرف، محدودیت‌های شدید.

ب. گزارش گزارشگر ویژه سازمان ملل درباره حقوق بشر در ایران

گزارشگر ویژه سازمان ملل درباره حقوق بشر در ایران نیز در گزارش‌های سالانه خود به اقدامات خشونت‌آمیز مجاهدین خلق اشاره کرده است. این گزارش‌ها به مواردی مانند ترورهای سیاسی و استفاده از خشونت برای رسیدن به اهداف سازمان پرداخته‌اند. – عنوان گزارش: “Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Islamic Republic of Iran” – سال انتشار: گزارش‌های سالانه (به ویژه در دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰) – موضوعات کلیدی: ترورهای سیاسی، اقدامات خشونت‌آمیز.

۳. گزارش‌های دیگر سازمان‌های بین‌المللی

سایر سازمان‌های بین‌المللی نیز در گزارش‌های خود به اقدامات خشونت‌آمیز مجاهدین خلق اشاره کرده‌اند. به عنوان مثال:

الف. گزارش دیده‌بان حقوق بشر (Human Rights Watch) دیده‌بان حقوق بشر در گزارش‌های خود به وضعیت اعضای مجاهدین خلق و نگرانی‌ها درباره حقوق بشر آن‌ها پرداخته است. این گزارش‌ها به مواردی مانند سوءرفتار با اعضا و محدودیت‌های شدید اشاره کرده‌اند. – عنوان گزارش: “Iran: Human rights concerns for opposition groups” – سال انتشار: ۲۰۰۳ – موضوعات کلیدی: سوءرفتار با اعضا، محدودیت‌های شدید.

ب. گزارش‌های سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE) سازمان امنیت و همکاری اروپا نیز در گزارش‌های خود به اقدامات خشونت‌آمیز مجاهدین خلق و نگرانی‌ها درباره حقوق بشر اعضای این سازمان اشاره کرده است. – عنوان گزارش: “OSCE report on human rights abuses by opposition groups” – سال انتشار: ۲۰۰۶ – موضوعات کلیدی: اقدامات خشونت‌آمیز، نگرانی‌های حقوق بشری.

نویسنده: آرش رضایی، کارشناس ارشد علوم سیاسی و روابط بین الملل

نوشته اسناد ویکی‌لیکس: مجاهدین خلق، گروهی منفور در ایران اولین بار در انجمن نجات. پدیدار شد.

تنگناها و محدودیت های بازدارنده و آزاردهنده در مناسبات درون تشکیلاتی مجاهدین خلق مغایر با انگاره ها و مولفه های ذهن انسان مدرن در عصر انفجار اطلاعات و تحولات دموکراتیک است. فضای حاکم بر اردوگاه مانز (اشرف ۳) استبدادی و تحمیلی ست. کادرهای تشکیلاتی با سابقه مجاهدین خلق که در آلبانی از این گروه جدا شده اند به موضوعات و وضعیتی در مناسبات و روابط تشکیلاتی حاکم بر اردوگاه مانز اشاره دارند که با مفاد منشور جهانی حقوق بشر در مغایرت است. تفسیر غیرعقلانی و غیر رحمانی از مفاهیم و موضوعات دینی، ایدئولوژیک و امر سیاسی در دستگاه فکری، عقیدتی و سیاسی مجاهدین خلق به گفتمان فاشیستی و رویکردی معطوف به مطلق انگاری و خشونت سیستماتیک منجر شده است.

محدودیت‌ها و نقض حقوق بشر در مناسبات مجاهدین خلق اردوگاه مانز، که به نام “اشرف ۳” نیز شناخته می‌شود پس از اخراج اعضای سازمان از عراق در سال‌های پس از سقوط صدام حسین و انتقال تدریجی آنها به آلبانی شکل گرفت.

با این حال، گزارش‌ها و شهادت‌های متعدد از اعضای جدا شده، تحلیل‌گران و منابع مستقل، نشان‌دهنده وجود محدودیت‌های شدید، استبداد تشکیلاتی و نقض گسترده حقوق بشر در این مکان است.

در این یادداشت با بررسی جامع نقطه نظرات کادرهای تشکیلاتی جدا شده از تشکیلات مجاهدین خلق و داده های معتبر و موثق، به تحلیل فضای حاکم بر اردوگاه مانز، تنگناهای بازدارنده، و مغایرت‌های آن با مفاهیم مدرن حقوق بشر و دموکراسی می پردازیم.

فضای استبدادی و تحمیلی در اردوگاه مانز به‌ عنوان مرکزی برای اسکان حدود ۲۰۰۰ نفر از اعضای سازمان مجاهدین خلق طراحی شده، اما به جای آنکه به‌ عنوان محیطی برای فعالیت سیاسی آزاد عمل کند، به گفته بسیاری از جدا شدگان به زندانی با قوانین سخت‌گیرانه و ساختار سلسله‌مراتبی تبدیل شده است.

گزارش‌هایی از اعضای پیشین این سازمان، از جمله افرادی که در آلبانی از تشکیلات جدا شده‌اند، نشان می‌دهد که زندگی در این اردوگاه تحت کنترل شدید رهبران سازمان، به‌ویژه مسعود و مریم رجوی، قرار دارد. این کنترل ممنوعیت استفاده از ابزارهای ارتباطی مانند تلفن همراه، ساعت، و حتی تقویم را شامل می‌شود که به انزوای کامل اعضا از دنیای بیرون منجر می‌شود.

به نقل از گزارش‌های تحقیقی، مانند آنچه در مجله اشپیگل منتشر شده، اعضای اردوگاه در نوعی “کپسول زمان” زندگی می‌کنند که ارتباط آنها با تحولات جهانی و حتی خانواده‌هایشان قطع شده است. این انزوا نه تنها مغایر با حقوق اولیه انسانی برای برقراری ارتباط و آزادی اطلاعات است، بلکه به‌ عنوان ابزاری برای شست‌وشوی مغزی و حفظ سلطه ایدئولوژیک رهبران بر اعضا به کار گرفته می‌شود.

چنین شرایطی یادآور ساختارهای فرقه‌ای است که در آن فردیت و اراده شخصی سرکوب شده و به جای آن، اطاعت مطلق از رهبری تحمیل می‌شود.

محدودیت‌ها و نقض حقوق بشر اعضای جدا شده از مجاهدین خلق ساکن آلبانی، مانند حمید آتابای، رضا اسلامی، خلیل انصاریان، علی زمانی، ابراهیم مرادی، علی محمد رحیمی، بیجار رحیمی، غلامرضا شکری، موسی دامرودی، محمد رضا صدیق و … در اظهارات خود به موارد متعددی از نقض حقوق بشر در اردوگاه مانز اشاره کرده‌اند. این موارد شکنجه، حبس انفرادی، عقیم‌سازی اجباری زنان و حتی اتهاماتی نظیر تجاوز و قتل‌های داخلی را شامل می‌شود.

به عنوان مثال، گزارش‌هایی از انجمن نجات، که توسط جداشدگان در آلبانی تأسیس شده، حاکی از آن است که اعضا تحت فشارهای روانی شدید قرار دارند و حق انتخاب آزادانه زندگی یا خروج از تشکیلات از آنها سلب شده است. یکی از حقوق اساسی که به گفته شاهدان در اردوگاه مانز یا اشرف ۳ نقض می‌شود، حق زندگی در محیط امن و امکان توسعه روابط انسانی است. انزوای ناشی از ممنوعیت ارتباط با خانواده‌ها به‌عنوان نوعی خشونت روانی توصیف شده که مغایر با ماده ۱۲ اعلامیه جهانی حقوق بشر (حق حفظ حریم خصوصی و زندگی خانوادگی) است.
علاوه بر این، گزارش مؤسسه امریکایی رند نشان می‌دهد که بسیاری از اعضای پیشین این سازمان در عراق با فریب به اردوگاه اشرف منتقل شده بودند و پس از انتقال به آلبانی نیز تحت شرایط مشابهی نگه داشته شده‌اند. خشونت سیستماتیک در اردوگاه مانز تنها به سطح روانی محدود نمی‌شود.

تمرین‌های هفتگی که به گفته اشپیگل شامل آموزش‌های خشن و نشان‌دهنده رویکردی غیرانسانی و مطلق‌گرایانه است که با هرگونه تفسیر رحمانی یا عقلانی از دین و ایدئولوژی در تضاد قرار دارد. این اقدامات نه تنها اعضای سازمان را به ابزاری برای اهداف رهبران تبدیل می‌کند، بلکه هرگونه امکان تفکر انتقادی یا اصلاح را از آنها سلب می‌کند. تفسیر فاشیستی و مطلق‌انگارانه از ایدئولوژی دستگاه فکری و عقیدتی مجاهدین خلق در اردوگاه مانز به گونه‌ای طراحی شده که هرگونه انحراف از خط مشی رهبری به‌عنوان خیانت تلقی شده و با مجازات‌های سخت مواجه می‌شود. این رویکرد مطلق‌انگارانه، که ریشه در تفسیر غیرعقلانی و غیررحمانی از مفاهیم دینی و سیاسی دارد، به گفتمانی فاشیستی منجر شده است. به عنوان مثال، انقلاب ایدئولوژیک دهه ۱۹۸۰ که توسط مسعود رجوی و همسرش مریم رجوی پایه‌گذاری شد، اعضا را به طلاق اجباری و انکار عشق و روابط خانوادگی مجبور کرد تا سرسپردگی کامل به رهبری اثبات شود. این سیاست‌ها در اردوگاه مانز نیز ادامه یافته و به‌عنوان بخشی از فرهنگ تشکیلاتی نهادینه شده است.

تحلیل‌گرانی مانند “یرواند آبراهامیان” معتقدند که این تحولات ایدئولوژیک، محبوبیت اولیه سازمان را در میان مردم ایران از بین برد و آن را به گروهی منزوی و خشونت‌طلب تبدیل کرد. در اردوگاه مانز، این ایدئولوژی فاشیستی با ممنوعیت هرگونه نقد داخلی و سرکوب صداهای مخالف تکمیل می‌شود. نتیجه این رویکرد، سیستمی است که در آن خشونت سیستماتیک نه تنها مجاز، بلکه به‌عنوان بخشی از هویت تشکیلاتی ترویج می‌شود.

مغایرت با عصر انفجار اطلاعات و اصول و مبانی دموکراسی در عصر انفجار اطلاعات و پیشرفت‌های دموکراتیک، اردوگاه مانز به‌ عنوان نمادی از عقب‌ماندگی و استبداد برجسته می‌شود.

در حالی که جهان به سمت شفافیت، آزادی بیان، و مشارکت جمعی حرکت می‌کند، ساختار بسته و سرکوبگر این اردوگاه با تمامی این ارزش‌ها در تضاد است. اعضای سازمان از دسترسی به اینترنت، رسانه‌ها و حتی اطلاعات پایه‌ای مانند تاریخ روز محروم هستند، که این امر آنها را در جهل نگه داشته و امکان آگاهی و انتخاب را از آنها سلب می‌کند. این محدودیت‌ها در تضاد آشکار با ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر (حق آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات) قرار دارد.

در دنیایی که تحولات دموکراتیک بر مشارکت فعال شهروندان و احترام به حقوق فردی استوار است، اردوگاه مانز به مثابه یک دیستوپیا عمل می‌کند که در آن انسان مدرن به موجودی مطیع و منزوی تقلیل می‌یابد.

واکنش‌ها و چشم‌انداز آینده با وجود این شرایط، تلاش‌هایی برای افشای وضعیت اردوگاه مانز صورت گرفته است. انجمن نجات آلبانی، که توسط جداشدگان تأسیس شده، به همراه خانواده‌های اعضا و برخی شخصیت‌های حقوق بشری آلبانیایی، خواستار شفافیت و پاسخگویی شده‌اند.

همچنین برگزاری دادگاه‌هایی در تهران برای محاکمه رهبران مجاهدین خلق نشان‌دهنده فشارهای بین‌المللی برای رسیدگی به جنایات این سازمان است.

با این حال، سکوت نسبی نهادهای حقوق بشری غربی و حمایت ضمنی برخی دولت‌ها از مجاهدین به دلیل مواضع ضدایرانی آنها، مانع از رسیدگی جامع به این موضوع شده است.

ابتذال شر اردوگاه مانز، که قرار بود پایگاهی برای مبارزه سیاسی باشد، به نمادی از ابتذال شر و استبداد تبدیل شده است. محدودیت‌های بازدارنده، نقض گسترده حقوق بشر و تفسیر فاشیستی از ایدئولوژی، این مکان را به زندانی برای اعضای سازمان مجاهدین خلق بدل کرده که با ارزش‌های انسانی مدرن و مفاد منشور جهانی حقوق بشر در تضاد است.

در حالی که جهان به سوی دموکراسی و آزادی پیش می‌رود، اردوگاه مانز یادآور این واقعیت تلخ است که استبداد و خشونت همچنان می‌توانند در گوشه‌هایی از جهان پابرجا بمانند، به‌ویژه هنگامی که با مصلحت‌های سیاسی همراه شوند. برای رهایی از این ابتذال، نیاز به فشار بین‌المللی، حمایت از جداشدگان از مجاهدین خلق، و افشای مداوم این شرایط بیش از پیش احساس می‌شود.

آرش رضایی

نوشته اردوگاه مانز، ابتذال شر اولین بار در انجمن نجات. پدیدار شد.