سرهنگ بهزاد معزی یکی از چهرههای برجسته، پیچیده و جنجالی در تاریخ معاصر ایران است که به عنوان خلبان اختصاصی پروازهای ویژه شاه در دوران پهلوی و سپس به عنوان خلبان هواپیمای حامل ابوالحسن بنیصدر و مسعود رجوی در جریان فرار به فرانسه شناخته میشود. او در سال ۱۳۱۶ در تهران متولد شد و به عنوان یک افسر ارشد و خلبان زبده نیروی هوایی شاهنشاهی ایران خدمت کرد. معزی در طول جنگ ایران و عراق نیز ماموریتهای پروازی متعددی انجام داد.
زندگی نظامی و سیاسی معزی پر از تناقضات آشکار است. وی از یک سو خلبان هواپیمای شاهین بود که محمدرضا شاه پهلوی را در جریان انقلاب اسلامی به مصر و مراکش منتقل کرد و سپس همان هواپیما را به کشور بازگرداند. از سوی دیگر، مشخص شد که او از اعضای مخفی سازمان مجاهدین خلق بوده است. نقطه اوج فعالیت سیاسی و جنجالی او در ۶ مرداد ۱۳۶۰ رقم خورد؛ جایی که او با هدایت یک فروند هواپیمای بوئینگ ۷۰۷ سوخترسان نیروی هوایی، ابوالحسن بنیصدر (رئیسجمهور معزول) و مسعود رجوی (سرکرده سازمان مجاهدین خلق) را با سناریوی ساختگی نقص فنی و هواپیما ربایی از مرزهای ایران خارج کرد و پس از عبور از ترکیه و یونان به فرانسه رساند. معزی پس از این واقعه سالها در شاخه سیاسی مجاهدین خلق در شورای ملی مقاومت ایران در پاریس فعالیت کرد و سرانجام در ۲۱ دی ۱۳۹۹ در سن ۸۳ سالگی درحالیکه هنوز تحت نظر مجاهدین خلق بود در پاریس درگذشت.
حواشی مربوط به سالهای پایانی عمر، بیماری سرطان خون و چگونگی درگذشت او در دیماه ۱۳۹۹ در پاریس، بار دیگر ابعاد پیچیدهای از روابط درونی تشکیلات مجاهدین خلق و اعضای ارشد آن را به نمایش گذاشت. ادعاهای مطرح شده از سوی خانواده و نزدیکان وی حاکی از آن است که در اواخر عمر، اختلافاتی میان او و تشکیلات مجاهدین خلق بروز کرده و حتی وصیتهایی درباره عدم دخالت این سازمان در آیین خاکسپاریاش مطرح شده بود، موضوعی که از سوی نزدیکان و فرزندان وی در فضای مجازی بازتاب یافت.
مریم معزی دختر ارشد خلبان معزی، در 23 دی ماه 1399 در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که او، خواهر و برادرش فرصت پیدا نکردند که مراسم تدفین پدرشان را خود برگزار کنند. به گفته او “فرقه مجاهدین” حتی روز تدفین و اجرای مراسم را از آنها پنهان کردند در حالی که پدرش بسیار شفاف و به طور مستقیم به آنها سپرده بود که نمیخواهد بعد از رفتنش پیکرش به مجاهدین خلق سپرده شود.
او در ادامه نوشت: “مریم رجوی دقیقا کاری را انجام داد که پدر ما از آن متنفر بود. مجاهدین خلق حتی در اخباری که اخیرا منتشر کردند از پدر بزرگ من سپهبد محمود معزی نام بردند، باید بگویم که پدربزرگم در یک کلام از مجاهدین خلق «متنفر» بود.”
پیوند خلبان معزی با سازمان مجاهدین خلق سرنوشت سیاسیاش را دگرگون ساخت. زندگی او گویای انباشتی از حوادث پرالتهاب تاریخ معاصر ایران، از جمله دوران جنگ ایران و عراق و پروازهای نظامی اوست که تحلیل جایگاه او را در میان ناظران سیاسی و پژوهشگران تاریخ انقلاب به موضوعی مناقشهبرانگیز بدل کرده است.
بررسی الگوهای رفتاری و ساختار تشکیلاتی سازمان مجاهدین خلق نشان میدهد که کنترل درونگروهی، محدودسازی ارتباطات اعضا با دنیای خارج، و مصادره چهرهها، نمادها و شخصیتهای هنری یا سیاسی پس از مرگشان، از جمله رویههای مستمر این تشکیلات بوده است. پدیدهای که درباره محدودسازی و کنترل سرهنگ بهزاد معزی در سالهای پایانی عمر و حواشی مراسم خاکسپاری او مطرح شد، شباهت زیادی به تجربیات مشابهی دارد که در خصوص چهرههای فرهنگی دیگری نظیر خواننده معروف، مرضیه، نیز گزارش شده است. جانان خرم نوه مرضیه نیز پس از برگزاری مراسم خاکسپاری مادر بزرگش روایتی از مصادره نام و مراسم او توسط تشکیلات در شبکه های اجتماعی منتشر کرد.
این رویکرد انحصارطلبانه و عدم رعایت خواستههای شخصی و وصیتهای فردی اعضا یا چهرههای وابسته پس از فوتشان، گویای حاکمیت استبدادی رجوی است که در پژوهشهای مربوط به تاریخ سیاسی معاصر و ساختارهای فرقهای و بسته مورد توجه قرار گرفته است.
با این حال، مرگ و خاکسپاری افراد بدون اطلاع خانوادههایشان، درباره همه اعضای دربند مجاهدین خلق صدق میکند. تازهترین نمونه آن یزدان تیموریان بود که پس از اعلام مرگش از سوی رسانههای مجاهدین خلق، دختر او سپیده تیموریان از سفر ناکام به آلبانی و ممنوعیت دیدار با پدرش در زمان حیات او نوشت. خانواده تیموریان با اختصاص یک حساب کاربری به مرحوم تیموریان تلاش دارند که با زنده نگه داشتن نام او اسناد هویتی، یادگارها و مدارک رسمی فوت او را از تشکیلات مجاهدین خلق مطالبه کنند.
مکانیزمهای حفظ نیرو و مدیریت ایدئولوژیک اعضا همواره به عنوان ابزاری برای حفظ انسجام تشکیلاتی توصیف شده است. ناظران سیاسی و پژوهشگران تاریخ معاصر معتقدند که اینگونه اقدامات تشکیلات در قبال چهرههای برجسته، در راستای بهرهبرداری تبلیغاتی حتی پس از مرگ آنها صورت میگیرد که نمونه بارز آن در مناقشات میان خانوادههای درگذشتگان و رهبری این سازمانها هویدا شده است.
مزدا پارسی