جمعه ۸ مهر ۱۴۰۱، زاهدان شاهد یکی از خونینترین وقایع اغتشاشات آن سال بود. پس از نماز جمعه، درگیری و تیراندازی نیروهای امنیتی و تروریست هایی که جمعیت نمازگزار را سپر انسانی کرده بودند و از میان آنها به سمت کلانتری حوالی مصلی اهل سنت زاهدان تیراندازی می کردند و سعی داشتند کلانتری را تصرف و خلع سلاح کنند و متاسفانه تیراندازی دو طرف درگیری به کشته و زخمی شدن شماری از نمازگزاران اهل سنت و بلوچ که برای تماشای به صحنه درگیری نزدیک شده بودند انجامید.
شواهد منتشرشده در رسانههای رسمی سازمان تروریستی مجاهدین خلق نشان میدهد که این سازمان طی سالهای گذشته بهطور مشخص به موضوع “جمعه خونین زاهدان” پرداخته است. در سالگرد این واقعه، مطالب و گزارشهای متعددی درباره جانباختگان منتشر کرده است و تصاویر آنان در فعالیتهای تبلیغاتی این سازمان به کار می رود. در چهارمین سالگرد این روز نیز رسانه های رسمی تروریست های موسوم به مجاهدین خلق از اقداماتی در شهرهای مختلف با عنوان گرامیداشت شهدای جمعه خونین زاهدان خبر می دهند؛ اقداماتی مانند نصب پلاکارد، تصویرنگاری و انتشار تصاویر قربانیان. در برخی گزارشهای مربوط به تجمعهای هواداران این سازمان در خارج از ایران نیز تصاویر جانباختگان بلوچ در کنار شعارها و نمادهای سیاسی مجاهدین قرار گرفته است.
مسئله «یادبود» نیست؛ مسئله مصادره سیاسی است
باید میان یاد کردن از قربانیان و استفاده سیاسی از آنان تفاوت گذاشت. حمایت از خانوادههای قربانیان، دفاع از حق دادخواهی، ذاتاً اقدامی سیاسی یا منفی محسوب نمیشود و هر فرد یا گروهی میتواند چنین موضعی داشته باشد.
اما زمانی که تصویر یک قربانی در کنار نمادها، شعارها و پیامهای تشکیلاتی یک جریان سیاسی قرار میگیرد، موضوع وارد مرحله دیگری میشود. در چنین شرایطی، خاطره قربانی ممکن است از یک یادبود عمومی به بخشی از روایت سیاسی یک سازمان سوء استفاده گر بمانند مجاهدین خلق تبدیل شود.
تصاویر و نام قربانیان جمعه خونین، پیش از هر چیز متعلق به خانوادههای آنان و جامعهای است که این حادثه را تجربه کرده است. بنابراین، استفاده از این تصاویر برای تبلیغ یک جریان سیاسی میتواند مرز میان همدردی با قربانیان و بهرهبرداری تبلیغاتی از رنج آنان را کمرنگ کند.
روایت مجاهدین خلق از زاهدان
فعالیت رسانهای مجاهدین درباره زاهدان را نمیتوان صرفاً به یک اشاره گذرا محدود کرد. در سالهای مختلف، رسانههای وابسته به این سازمان به مناسبت سالگرد 8مهر گزارشها و مطالب متعددی منتشر کردهاند و در برخی موارد، تصاویر قربانیان در کنار پیامهای رهبران و شعارهای سیاسی سازمان قرار گرفته است.
بر این اساس، اگر چنین الگویی در سالگردهای آینده نیز تکرار شود، میتوان آن را در چارچوب یک الگوی تبلیغاتی مشاهدهشده در سالهای گذشته بررسی کرد. با این حال، باید میان “آنچه مستنداً در گذشته انجام شده” و “ادعا درباره برنامههای محرمانه آینده” تفاوت گذاشت. بدون سند مستقیم، نمیتوان با قطعیت از وجود یک طرح محرمانه یا برنامه مشخص سخن گفت.
چرا زاهدان ظرفیت بالایی برای بهرهبرداری سیاسی دارد؟
بلوچستان تنها با یک مسئله سیاسی مواجه نیست؛ مسائل قومی، مذهبی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی در این منطقه به یکدیگر پیوند خوردهاند. همین پیچیدگی باعث شده حوادثی مانند جمعه خونین زاهدان ظرفیت بالایی برای روایتسازی سیاسی داشته باشند.
از یک سو، خانوادههای قربانیان خواهان حقیقت، عدالت و پاسخگویی هستند و از سوی دیگر، جریانهای سیاسی مختلف ممکن است تلاش کنند این مطالبات را در چارچوب روایت خود تعریف کنند. در چنین فضایی، یک تصویر، هشتگ یا پیام میتواند از یک یادبود ساده فراتر رفته و به ابزار تبلیغاتی تبدیل شود.
الگوی چنین بهرهبرداریای میتواند شامل بازگشت گسترده به تصاویر قربانیان در سالگرد حادثه، انتشار مطالب احساسی، قرار دادن تصاویر آنان در کنار نمادهای سیاسی و تبدیل یاد قربانیان به پیامهای تشکیلاتی باشد. چهار مورد نخست درباره فعالیتهای گذشته مجاهدین خلق در رسانههای خود این سازمان قابل مشاهده است؛ اما درباره برنامههای آینده آن باید تنها بر اساس اسناد مستقیم قضاوت کرد.
قربانیان را نباید با هیچ جریان سیاسی یکی دانست
یکی از مهمترین نکات در این بحث، تفکیک میان مردم بلوچ، قربانیان جمعه خونین و گروههای سیاسی است. کشته شدگان این حادثه نماینده یک سازمان سیاسی خاص نیستند. استفاده یک گروه سیاسی از تصویر یک قربانی نیز به معنای تعلق آن فرد به آن جریان نیست.
گزارشهای حقوق بشری و محلی تلاش کردهاند اسامی و هویت قربانیان را مستند کنند. بنابراین، نباید اجازه داد که یک جریان سیاسی فرصت طلب، آن هم تشکیلاتی بمانند مجاهدین خلق، صرفاً با بازنشر تصویر یک قربانی، برای او هویت سیاسی یا سازمانی تازهای ایجاد کند.
سالاری