یکی از بزرگ‌ترین تناقض‌های مجاهدین خلق، فاصله عمیق میان شعارهای دهان پر کن آن درباره آزادی، دموکراسی، عدالت و برابری با مناسبات درونی تشکیلات است. فرقه ای که برای جامعه ایران از حق انتخاب، حاکمیت مردم و دموکراسی سخن می‌گوید، باید ابتدا به یک سؤال اساسی پاسخ دهد: خودِ رهبر این تشکیلات چگونه انتخاب شد؟ چه کسی به او حق رهبری داد و اعضای تشکیلاتش چه نقشی در این انتخاب داشتند؟
یکی از عجیب‌ترین روایت‌هایی که در دوران حضورم در تشکیلات با آن مواجه شدم، داستان جانشینی مسعود رجوی به نقل از عباس داوری بود؛ همان کسی که در نشست‌های غسل هفتگی نقش مسئول و گرداننده بحث‌ها و اعتراف‌گیری‌های تشکیلاتی را بر عهده داشت و به اخته گر معروف بود.
عباس داوری مدعی بود که تنها شاهد زنده ماجرای ابلاغ جانشینی مسعود رجوی توسط محمد حنیف‌نژاد در زندان فلکه شهربانی، معروف به کمیته مشترک، است. طبق روایت او، حنیف‌نژاد در سلول انفرادی، با ضربه زدن قاشق به لوله فاضلاب و ارسال پیام به شیوه مورس، مسعود رجوی را به‌عنوان جانشین خود معرفی کرده بود!
بله، ظاهراً یکی از مهم‌ترین تصمیمات تاریخ مجاهدین ، نه در یک شورای انتخاباتی، نه در یک کنگره با رأی اعضا و نه در یک سازوکار شفاف تشکیلاتی، بلکه با چند ضربه قاشق به لوله فاضلاب گرفته شده بود!
این داستان در محفل‌های خصوصی ما بارها به موضوع خنده و تمسخر تبدیل می‌شد. به دلیل مضحک بودن شیوه‌ای که برای توجیه انتقال رهبری به مسعود رجوی روایت می‌شد. مسئله این بود که چرا باید سرنوشت تشکیلاتی با چنین ادعای بزرگی، بر پایه روایتی قرار بگیرد که امکان راستی‌آزمایی مستقل آن برای اعضا فراهم نباشد ؟
اما مسئله اصلی فراتر از قاشق و لوله فاضلاب است. مسئله، انحصار قدرت و فقدان حق انتخاب واقعی در ساختاری است که مدعی دموکراسی برای آینده ایران است.
اگر مسعود رجوی با استناد به وصیت یا پیام حنیف‌نژاد به رهبری رسید، پس جایگاه رأی اعضا چه می‌شود؟ آیا اعضای تشکیلات او حق داشتند درباره این جانشینی سؤال کنند؟ آیا می‌توانستند روایت رسمی را به چالش بکشند؟ آیا امکان داشت رهبری را نپذیرند یا خواهان انتخابی آزاد و جمعی شوند؟
دموکراسی با تقدیس یک فرد، مصون کردن رهبر از پرسش و تبدیل تصمیمات تشکیلاتی به احکام غیرقابل اعتراض شکل نمی‌گیرد.
تناقض تلخ اینجاست: همان تشکیلاتی که از مردم ایران انتظار دارد برای آزادی و حق انتخاب مبارزه کنند، در برابر مطالبه حق انتخاب در درون مناسبات خودش چه پاسخی دارد؟
وقتی اعضا باید در نشست‌ها از رهبری تمجید کنند، نسبت به تصمیمات او وفاداری نشان دهند و حتی درباره روایت‌های تاریخی تشکیلاتی امکان پرسشگری آزاد نداشته باشند، دیگر سخن گفتن از دموکراسی درونی چه معنایی دارد؟
من امروز پس از سال‌ها فاصله گرفتن از آن مناسبات، وقتی به این روایت فکر می‌کنم، بیش از خود داستان قاشق و لوله فاضلاب، به چیزی می‌اندیشم که پشت آن پنهان شده بود: تبدیل یک روایت تاریخی به ابزار مشروعیت بخشی به قدرتی که اعضا در تعیین آن نقشی نداشتند.
اما سئوال مهم‌تراین است : چرا اعضای تشکیلات رجوی هیچگاه فرصت نداشتند درباره اصل این جانشینی آزادانه تصمیم بگیرند؟
دموکراسی را نمی‌توان برای بیرون تشکیلات تبلیغ کرد و در داخل، حق انتخاب را از اعضا گرفت. نمی‌توان از آزادی مردم سخن گفت، اما پرسش از رهبر را به مسئله‌ای ممنوع تبدیل کرد.
اگر قرار است روزی درباره دموکراسی در ایران سخن گفته شود، نخست باید تکلیف دموکراسی در خود تشکیلات روشن شود؛ چرا که جامعه آزاد را نمی‌توان با مناسبات غیرشفاف، رهبری غیرپاسخ‌گو و قدرتی که اعضا در انتخاب آن سهمی ندارند، بنا کرد.
قاشق و لوله فاضلاب شاید در روایت جانشینی مسعود رجوی نقش داشته باشند، اما آنچه همچنان بی‌پاسخ مانده، حق انتخاب و اراده اعضایی است که قرار بود برای آزادی مردم مبارزه کنند، بی‌آنکه خودشان از آزادی انتخاب در درون تشکیلات برخوردار باشند.
داریوش قنواتی