غیبت مسعود رجوی و پرسش مشروعیت در مجاهدین خلق

سازمان مجاهدین خلق خود را آلترناتیوی دموکراتیک برای جمهوری اسلامی معرفی می‌کند و از طرح ده‌ماده‌ای مریم رجوی دفاع می‌کند که انتخابات آزاد و حکومت پاسخ‌گو را وعده می‌دهد. اما ساختار رهبری سازمان پرسشی بی‌پاسخ دارد: مسعود رجوی رهبر عقیدتی و همسر مریم رجوی بیش از دو دهه است که ناپدید شده است. این یادداشت […]

سازمان مجاهدین خلق خود را آلترناتیوی دموکراتیک برای جمهوری اسلامی معرفی می‌کند و از طرح ده‌ماده‌ای مریم رجوی دفاع می‌کند که انتخابات آزاد و حکومت پاسخ‌گو را وعده می‌دهد. اما ساختار رهبری سازمان پرسشی بی‌پاسخ دارد: مسعود رجوی رهبر عقیدتی و همسر مریم رجوی بیش از دو دهه است که ناپدید شده است. این یادداشت می‌پرسد که این غیبت چه چیزی را درباره پاسخ‌گویی و مشروعیت سازمان نشان می‌دهد و چه چیزی را اثبات نمی‌کند.

آنچه مستند است

در گزارش سرویس تحقیقات کنگره آمریکا (CRS) آمده است که مسعود رجوی  از ۲۰۰۳ در انظار عمومی دیده نشده، محل او نامعلوم است و برخی تحلیلگران حدس می‌زنند که مرده باشد. العربیه هم گزارش داده آخرین پیام شنیده‌شده از او پیام عاشورای ۲۰۰۳ بوده و از آن زمان هیچ ویدیو یا صدایی از او منتشر نشده است. سازمان همواره می‌گوید او زنده و در مکانی امن پنهان است. سخنگوی سازمان در مصاحبه‌ای در سال ۲۰۲۰ با نیویورک‌تایمز، وقتی درباره محل او پرسیده شد گفت “نمی‌توانیم درباره‌اش حرف بزنیم”.

به گفته برخی از اعضای جدا شده، به نفرات و کادرهای تشکیلاتی گفته شده که رهبر به دلایل امنیتی و حفاظتی بیش از بیست سال غایب است. این توضیح در نگاه نخست معقول است اما به همین‌جا محدود نمی‌شود: دلیل امنیتی می‌تواند توضیح دهد چرا رهبر دیده نمی‌شود ولی توضیح نمی‌دهد چرا در بیست و چند سال هیچ نشانه زنده‌بودن قابل‌راستی‌آزمایی (صدا یا ویدیوی تاریخ‌دار یا پیامی که بتوان مستقل تأییدش کرد) منتشر نشده است. حتی در شرایط امنیتی سخت هم معمولاً برای اثبات زنده‌بودن راه‌هایی هست.

اظهارات ترکی فیصل (۲۰۱۶)

در ۹ ژوئیه ۲۰۱۶ ترکی فیصل، رئیس سابق اطلاعات و سفیر پیشین عربستان در گردهمایی “ایران آزاد” پاریس سخنرانی کرد. در آغاز سخنرانی، او خطاب به مریم رجوی گفت: “همسر مرحومتان مسعود رجوی”. نشریه نیوعرب هم گزارش داد او به “همسر مرحوم” مریم رجوی و رهبر سابق سازمان ادای احترام کرد. به نوشته لاب‌لاگ او دو بار واژه “مرحوم” را به کار برد و شاهین قبادی، سخنگوی سازمان بعدا گفت سخنان او اشتباه برداشت شده است. مترجم هم هنگام ترجمه کلمه “مرحوم” را حذف کرد.
این اظهارات تأیید رسمی مرگ نیست. بریت‌بارت، رسانه‌ خبری محافظه‌کار آمریکایی که با مواضع سازمان مخالف نبوده، نیز نوشت آن سخنان ممکن است یک اشتباه ساده بوده باشد.
در منابع نیز یافته جدیدی پیدا نشده است که دولت عربستان یا خود ترکی فیصل بعداً موضوع را روشن کرده باشد. او مدتی پیش از ۲۰۰۳ از ریاست اطلاعات عربستان کنار رفته بود پس لزوماً اطلاع مستقیمی از وقایع ۲۰۰۳ نداشته است. سه توضیح ممکن است: اطلاع واقعی، تکیه بر باور رایج، یا لغزش کلامی.

چرا این مسئله اهمیت دارد؟

نخست، پاسخ‌گویی. سازمانی که وعده دموکراسی می‌دهد باید بتواند رهبری‌اش را قابل‌سنجش نشان دهد. مریم رجوی از ۱۹۹۳ “رئیس‌جمهور منتخب” شورا است و همسرش غایب است پرسش این است که مردم عادی و اعضا چگونه می‌توانند رهبری را به چالش بکشند یا جایگزین کنند. تاکنون پاسخ مستند سازمان به این پرسش را ندیده‌ایم.

دوم، جانشینی. در بحران انتقال قدرت هر مدعی نمایندگی باید بگوید تصمیم‌ها را چه کسی و با چه سازوکاری می‌گیرد. تا امروز هیچ سازوکار علنی جانشینی یا بازنگری رهبری در منابع سازمان یافته نشده است.

سوم، رابطه با اعضا. اگر اعضا به توضیحی که سازمان میدهد، باور دارنداما شواهدش را نمی‌بینند، این رابطه‌ای نیست که بتوان آن را “آزاد” و “داوطلبانه” توصیف کرد.

سازمان می‌تواند بگوید پنهان‌بودن رهبر دلیل امنیتی دارد. می‌تواند بگوید بسیاری از جنبش‌ها در تاریخ رهبرانی داشته‌اند که کمتر دیده می‌شدند و مشروعیتشان از برنامه می‌آمد نه حضور فیزیکی و می‌تواند بگوید نبود مدرک مرگ، مدرک حیات هم هست. منتقدان پاسخ می‌دهند برای سازمانی که خود را آلترناتیو دموکراتیک می‌داند این استدلال کافی نیست چون دموکراسی یعنی قابلیت بازبینی.

برخی منابع همچون تهران‌تایمز، “لو کانار آنشنه” هفته‌نامه طنز و افشاگر فرانسوی در گزارشی تأیید کرده‌اند که مسعود رجوی از ۲۰۰۳ مرده است.  یادداشتی در سایت هافینگتن‌پست نیز با عنوان “اختلاف بزرگ: سازمان نمی‌تواند ثابت کند رهبرش مرده یا زنده است” بیشتر بر اظهارات ترکی فیصل و نبود گواه برای اثبات زنده‌بودن تکیه کرد. هافینگتن‌پست می‌گوید سازمان باید زنده‌بودن او را اثبات کند و العربیه در سال ۲۰۱۰ در مطلبی با عنوان “رهبر اپوزیسیون ایران شاید مرده باشد” منتشر کرد.

نقد دقیق‌تر این است که سازمان می‌تواند حقیقت را روشن کند و نمی‌کند. آیا مسعود رجوی مرده است؟

پاسخ در دو چیز است: یا انتشار شواهد قابل‌راستی‌آزمایی از زنده‌بودن (مثلاً ظاهر شدن علنی یا پیام تاریخ‌دار با تأیید مستقل)، یا اعلام صریح سرنوشت او و توضیح سازوکار جانشینی. تا آن زمان بار اثبات بر دوش سازمان است.

کلام آخر

غیبت بیست‌و‌چندساله مسعود رجوی و توجیه امنیتی سازمان که تنها بخشی از پرسش را پاسخ می‌دهد، نشان می‌دهد ساختار مشروعیت سازمان بر عنصری تکیه دارد که بیرون از آن قابل‌سنجش نیست. اظهارات ترکی فیصل نمی‌تواند مرگ او را ثابت کند اما پرسش را زنده نگه می‌دارد. جمله دقیق این است: حقیقت را فقط سازمان می‌تواند روشن کند و تا امروز نکرده است.

آرش رضایی