خاطرات کودک سرباز سابق مجاهدین از کتاب‌خوانی در اشرف

هفته پیش در ایران سی و چهارمین دوره هفته کتابخوانی برگزار شد. روز ۲۴ آبان به‌عنوان “روز کتاب و کتاب‌خوانی” در تقویم رسمی ایران ثبت شده است که هر ساله تا دوم آذر ادامه دارد. این هفته، یادآور ارزش کتاب به‌عنوان منبعی برای یادگیری، الهام‌بخشی و رشد فردی است. اما می‌دانیم در بسیاری از فرقه‌های […]

هفته پیش در ایران سی و چهارمین دوره هفته کتابخوانی برگزار شد. روز ۲۴ آبان به‌عنوان “روز کتاب و کتاب‌خوانی” در تقویم رسمی ایران ثبت شده است که هر ساله تا دوم آذر ادامه دارد. این هفته، یادآور ارزش کتاب به‌عنوان منبعی برای یادگیری، الهام‌بخشی و رشد فردی است. اما می‌دانیم در بسیاری از فرقه‌های مخرب و گروه‌های افراطی، کتاب خواندن آزاد نیست و اعضا ممکن است برای مطالعه با محدودیت‌های جدی روبه‌رو شوند. سازمان مجاهدین خلق یکی از این گروه‌هاست.

در خاطرات اعضای جدا شده از تشکیلات مجاهدین خلق نمونه‌های فراوانی وجود دارد که نشان می‌دهد مطالعه آزاد در پایگاه‌های مجاهدین خلق ممنوع است. یکی از جدیدترین این خاطرات را هفته گذشته امیر یغمایی کودک سرباز پیشین مجاهدین خلق در حساب کاربری خود در شبکه اجتماعی ایکس به اشتراک گذاشت.

امیر یغمایی، از زمان تولد در مناسبات تشکیلاتی زندگی کرد تا 6 سالگی که به دستور مسعود رجوی از والدین خود جدا شد و همراه با بیش 900 کودک دیگر به سوئد قاچاق شد. او بار دیگر در 14 سالگی به عنوان کودک سرباز، به کمپ اشرف در عراق قاچاق شد و تا 23 سالگی اسیر تشکیلات بود. در آن دوران او فرصت نیافت بسیاری از کتاب‌هایی که بیشتر افراد خواندنش را در نوجوانی تجربه می‌کنند، بخواند.

در این نوشته او روند محدود شدن و نهایتا ممنوع شدن مطالعه آزاد در پایگاه‌های مجاهدین خلق را بر اساس تجربیات خود شرح می‌دهد:

“بچه که بودم، گاهی به کتابخانهٔ قرارگاه بدیع‌زادگان، نزدیک بغداد، می‌رفتم و نقاشی می‌کردم. آن روزها هفته‌ای فقط یک روز در خانه‌هایمان، یا همان “اسکان”، بودیم. بقیهٔ هفته را در پانسیون و مدرسه‌های شبانه‌روزی اشرف می‌گذراندیم.
کتابخانه را از چند کانکس کنار هم ساخته بودند. مادرم گاهی مسئول آنجا بود. کتاب‌ها را ثبت می‌کرد و به کسانی که می‌آمدند امانت می‌داد. هنوز راهروهایش یادم هست و اینکه چطور از دیدن آن همه کتاب حیرت می‌کردم. از رمان و زندگی‌نامه گرفته تا کتاب کودک و کتاب‌های علمی و فلسفی، همه‌چیز پیدا می‌شد.
سال ۱۹۹۸ که به عراق برگشتم، دیگر خبری از کتابخانه نبود. در چند قفسهٔ پراکنده می‌شد کتاب‌های شورای ملی مقاومت، آرشیو نشریهٔ “مجاهد” و کتاب‌های قدیمی ایدئولوژیک سازمان را دید. یکی از آن‌ها “راه حسین” بود، نوشتهٔ خود مسعود رجوی. از کتاب قصه هم فقط “ماهی سیاه کوچولو”ی صمد بهرنگی پیدا می‌شد.
دیدن آن چند قفسه، با خاطره‌ای که از آن کتابخانه داشتم، برایم دردناک بود. به این فکر می‌کردم که مجاهدین تا کجا می‌خواستند دسترسی آدم‌ها را به اندیشه‌های بیرون از سازمان محدود کنند. مبادا کسی با خواندن حتی یک رمان خودش فکر کند، چیزی را زیر سؤال ببرد یا از ارزش‌های سازمان فاصله بگیرد.
بعد از بیرون آمدن از سازمان بود که کتاب خواندن را شروع کردم. تازگی “بینوایان” ویکتور هوگو، “جنایت و مکافات” فئودور داستایفسکی و “محاکمه” فرانتس کافکا را سفارش داده‌ام.
مدت‌ها دلم می‌خواست رمان‌هایی را بخوانم که بر تاریخ و اندیشهٔ بشر اثر گذاشته‌اند. خوشحالم که حالا فرصت خواندنشان را دارم.”

نکته مهم این است که در فرقه‌های کنترل‌گر چون مجاهدین خلق، مسئله صرفاً کتاب خواندن نیست؛ مسئله حق اندیشیدن مستقل است. کتاب برای انسان فقط وسیله سرگرمی یا کسب اطلاعات نیست. کتاب می‌تواند دریچه‌ای به جهان‌های دیگر، دیدگاه‌های متفاوت، تاریخ، فلسفه، روان‌شناسی و شیوه‌های دیگر زندگی باز کند. دقیقاً همین ویژگی ممکن است برای رهبران گروه‌های تمامیت‌خواه تهدیدکننده باشد.

پیروان فرقه‌های مخرب از خواندن کتاب منع می‌شوند زیرا مطالعه موجب شکل‌گیری تفکر انتقادی، دریافتن دیگر حقایق، مقایسه و کشف تناقض‌ها می‌شود. کتاب چیزی را به انسان بازمی‌گرداند که نظام‌های تمامیت‌خواه سعی می‌کنند از او بگیرند: استقلال فکری و حق انتخاب.

انسانی که به منابع متنوع دسترسی دارد، می‌تواند عقایدش را بررسی کند، باورهایش را تغییر دهد و درباره تصمیم‌های زندگی خود مستقلانه فکر کند. در واقع، در تشکیلات مجاهدین خلق، مسعود رجوی می‌دانست که حتی مطالعه یک کتاب معمولی ادبی یا تاریخی می‌تواند به تهدید تبدیل شود؛ نه به این دلیل که آن کتاب خطرناک است، بلکه به این دلیل که فرد مجاهد را با دنیایی خارج از محدوده ایدئولوژی رجوی آشنا می‌کند.

گاهی فردی که سال‌ها در یک فرقه کنترل‌گر زندگی کرده، حتی پس از خروج از آن، از مطالعه کتاب‌های خارج از چارچوب اعتقادی سابق خود احساس ترس، گناه یا اضطراب می‌کند. این نشان می‌دهد که محدودیت مطالعه ممکن است به‌تدریج از یک ممنوعیت بیرونی به یک محدودیت درونی تبدیل شود. نوشته‌های اخیر امیر یغمایی درباره کتابهایی که به تازگی مطالعه می‌کند، مانند آثار جرج اورول “مزرعه حیوانات” و “1984” حاکی از این است که او پس از سالها جدایی از تشکیلات، از این ممنوعیت بیرونی و دورنی رها شده است.

مطالعه آزاد به انسان امکان می‌دهد جهان‌های متفاوت را بشناسد و پرسشگری او را به به چالش کشیدن دانسته‌هایش وامی‌دارد. اینها ابزارهای تفکر انتقادی هستند و به او توانایی می‌دهد که میان حقیقت، ادعا، فریب و تبلیغات تمایز قائل شود. این حقیقتی است که سران مجاهدین خلق از آن هراس دارند.

مزدا پارسی