موضوع مورد بحث در این یادداشت به نظرم از نقدهای رایج درباره مجاهدین خلق فاصله دارد. نه بحث خشونت مسلحانه، نه شخصیت مسعود رجوی، نه مناسبات درونی تشکیلات و نه لابیگری سیاسی. در این نوشته از زاویهای به سازمان نگاه کنیم که کمتر به آن پرداخته شده است. به باور من یکی از مهمترین پرسشها […]
موضوع مورد بحث در این یادداشت به نظرم از نقدهای رایج درباره مجاهدین خلق فاصله دارد. نه بحث خشونت مسلحانه، نه شخصیت مسعود رجوی، نه مناسبات درونی تشکیلات و نه لابیگری سیاسی. در این نوشته از زاویهای به سازمان نگاه کنیم که کمتر به آن پرداخته شده است.
به باور من یکی از مهمترین پرسشها درباره مجاهدین خلق این نیست که چه عقیدهای دارند بلکه این است که “با حقیقتی که با عقیده رسمی آنها سازگار نیست چه میکنند؟”
این پرسش ما را به یکی از عمیقترین مسائل فلسفه سیاسی و روانشناسی قدرت میرساند: تفاوت میان داشتن عقیده و مالکیت حقیقت.
هر جریان سیاسی، ایدئولوژی و تفسیری از جهان دارد. این امری طبیعی است. مشکل از جایی آغاز میشود که یک سازمان، تفسیر خود از واقعیت را نه یک برداشت قابل نقد بلکه تنها حقیقت معتبر تلقی کند.
در چنین ساختاری مخالف سیاسی دیگر کسی نیست که تحلیل متفاوتی دارد بلکه ممکن است فردی تلقی شود که حقیقت را نمیفهمد فریب خورده یا آگاهانه در برابر آن ایستاده است.
در این وضعیت اختلافنظر از یک مسئله فکری به مسئلهای اخلاقی و تشکیلاتی تبدیل میشود. این همان نقطهای است که تفکر انتقادی بهتدریج جای خود را به وفاداری ایدئولوژیک میدهد.
خطرناکترین دشمن یک سازمان ایدئولوژیک، واقعیت بیرونی است.
فرض کنیم یک عضو سابق سازمان درباره تجربه خود سخن میگوید. اگر روایت او با تصویر رسمی سازمان از مناسبات داخلی سازگار نباشد دو راه وجود دارد:
1. سازمان وارد گفتوگو شود، شواهد را بررسی کند و احتمال خطای خود را بپذیرد.
2. روایت فرد را از ابتدا با برچسبهایی مانند خیانت، وابستگی یا همکاری با دشمن بیاعتبار کند.
راه دوم، اگر به رویهای فراگیر تبدیل شود یک پیامد مهم دارد. سازمان دیگر نیازی به پاسخگویی به انتقاد ندارد زیرا منتقد پیشاپیش از اعتبار ساقط شده است.
این نوع رفتار را در حوزه جنگ شناختی و دستکاری واقعیت میتوان بررسی کرد. در دنیای امروز قدرت الزاماً به معنای کنترل فیزیکی افراد نیست. گاهی کنترل چارچوب تفسیر واقعیت اهمیت بیشتری پیدا میکند.
برای مثال یک شکست سیاسی میتواند بهجای بررسی علل واقعی آن به پیروزی اخلاقی تعبیر شود. یک انشعاب تشکیلاتی میتواند به توطئه دشمن نسبت داده شود و یک انتقاد درونسازمانی میتواند به عملیات روانی علیه سازمان تبدیل شود. این دقیقا سازوکاری است که سران مجاهدین خلق از آن استفاده میکنند و البته تنها مختص آنها نیست و در بسیاری از جنبشهای اقتدارگرا و سازمانهای ایدئولوژیک دیده میشود.
بدین ترتیب، مجاهدین خلق حاضر نیست روایت رسمی خود را در معرض آزمون شواهد مستقل قرار دهد. تناقض بنیادینی که نتیجه این رویکرد است موجب مطرح شدن این پرسش است: سازمانی که آزادی میخواهد با آزادی اندیشه چه میکند؟
این پرسش خیلی مهم است. آزادی فقط آزادی مخالفت با حکومت مستقر نیست. آزادی یعنی انسان بتواند با هر مرجع قدرتی مخالفت کند حتی با سازمانی که خود را نماینده آزادی معرفی میکند. اگر آزادی بیان فقط تا جایی پذیرفته شود که با مواضع رهبر عقیدتی سازمان تعارض پیدا نکند ما با آزادی اندیشه روبهرو نیستیم بلکه با آزادی مشروط به وفاداری به مسعود و مریم رجوی مواجهیم.
به بیان دیگر، معیار دموکراتیکبودن یک سازمان، میزان تحمل آن در برابر موافقانش نیست میزان تحمل آن در برابر منتقدان و مخالفان درونیاش است.
پرسش نهایی این است که آیا سازمان مجاهدین خلق میتواند بدون دشمن تعریف شود؟
بعضی ساختارهای ایدئولوژیک برای حفظ انسجام خود به وجود یک دشمن دائمی نیاز پیدا میکنند. دشمن خارجی، دشمن داخلی، نفوذی، مخالف، منتقد و حتی عضو جداشده. در چنین شرایطی، دشمن فقط یک رقیب سیاسی نیست بلکه به عنصری برای تعریف هویت جمعی تبدیل میشود.
آیا در این سازمان حقیقت مستقل از اراده رهبری وجود دارد؟
اگر پاسخ مثبت است باید امکان نقد رهبری، انتشار اسناد مخالف، بررسی مستقل تاریخ سازمان و شنیدن صدای منتقدان فراهم باشد. اگر پاسخ منفی باشد آنوقت با ساختاری مواجهیم که در آن حقیقت نه بر اساس شواهد، بلکه بر اساس جایگاه گوینده تعیین میشود.
و این دقیقاً نقطهای است که در سازمان مجاهدین خلق، سیاست از اندیشه فاصله میگیرد و به نظامی برای تولید و بازتولید یک باور خاص تبدیل میشود. باوری که ریشه در وفاداری به رهبر دارد و موجب میشود سازمان مجاهدین خلق در مسیر به اصطلاح مبارزه برای آزادی و دموکراسی، همان الگوها و مناسبات قدرت اقتدارگرا و تمامیت خواه را بازتولید کند که مدعی مبارزه با آن است.
آرش رضایی














